در حالی که نفت خام در قرن گذشته نقش ستون فقرات اقتصاد جهانی را ایفا کرد، امروزه عناصر خاکی کمیاب در حال تبدیل شدن به عامل تعیینکننده قدرت اقتصادی و صنعتی قرن آینده هستند. نفت، منبع انرژی حیاتی، سوخت کارخانهها، حملونقل و تجارت را تأمین میکرد و کنترل جریان آن به اهرمی برای مدیریت تورم، تولید صنعتی و ثبات اقتصادی کشورها بدل شد. حتی در تصمیمگیریهای استراتژیک و نتیجه جنگها، نفت نقشی کلیدی داشت.
اگرچه مصرف جهانی نفت هنوز بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه در روز است و پیشبینیها نشان میدهد تقاضا تا دهه ۲۰۳۰ در سطوح بالا باقی میماند، پایههای قدرت جهانی به تدریج در حال تغییر است. رشد سریع خودروهای برقی، گسترش شبکههای انرژی تجدیدپذیر و توسعه هوش مصنوعی، تمرکز جهانی را از «طلای سیاه» به عناصر خاکی کمیاب معطوف کرده است؛ موادی که قلب فناوریهای نوین و آینده اقتصاد دیجیتال را شکل میدهند.
برخلاف نفت که برای تولید انرژی سوزانده میشود و بازار جهانی انعطافپذیری دارد، عناصر خاکی کمیاب در حجم محدود معامله میشوند و بخش حیاتی فناوریهای پیشرفته هستند. این مواد در آهنرباهای دائمی بهکار میروند که در موتور خودروهای برقی، توربینهای بادی، رباتها، تجهیزات هوافضا و سیستمهای پیشرفته نظامی استفاده میشوند. اهمیت آنها در زیرساختهای هوش مصنوعی و مراکز داده نیز بهسرعت در حال افزایش است، که این مواد را به یکی از استراتژیکترین منابع معدنی جهان تبدیل کرده است.
در کنفرانس «معادن، آهنرباها و موتورهای عناصر خاکی کمیاب» (REMM&M) در اکتبر ۲۰۲۵، لاوسون ویندر از بانک آمریکا پیشبینی کرد که تقاضای جهانی آهنربای نئودیمیوم تا سال ۲۰۳۵ با نرخ رشد ترکیبی سالانه حدود ۹ درصد افزایش خواهد یافت. رشد سالانه خودروهای برقی حدود ۱۱ درصد و تقاضای رباتیک نزدیک به ۲۹ درصد برآورد میشود. در آمریکا، تقاضای آهنربا تا سال ۲۰۳۵ حدود پنج برابر خواهد شد و در اروپا نیز تقریباً دو و نیم برابر افزایش پیدا خواهد کرد. در مقابل، رشد جهانی نفت در همان بازه به کمتر از یک درصد کاهش مییابد.
اروپا تقریباً فاقد تأسیسات استخراج و فرآوری عناصر خاکی کمیاب است و بانک آمریکا پیشبینی میکند کمبود عرضه در این منطقه ادامه یابد. چین در حال حاضر حدود ۹۰ درصد تولید اکسید نئودیمیوم و پراسئودیمیوم، تقریباً تمام تولید عناصر خاکی کمیاب سنگین مانند دیسپروزیم و تربیوم و حدود ۸۹ درصد تولید جهانی آهنرباهای عناصر خاکی کمیاب را در اختیار دارد. همچنین چین مالک ۸۷ درصد ظرفیت فرآوری جهانی است و ۴۹ درصد ذخایر اکسید جهان و ۶۹ درصد تولید جدا نشده را کنترل میکند.
گلوگاه اصلی در فرآوری و تولید آهنربا نهفته است؛ فرآیندی پیچیده، سرمایهبر و چالشبرانگیز از نظر زیستمحیطی. محدودیتهای صادراتی چین در سال ۲۰۲۵، وابستگی آمریکا و اروپا به این کشور در زمینه فناوریهای حیاتی را برجسته کرد.
جوردی ویسر، رئیس تحقیقات کلان شرکت ۲۲V Research، معتقد است هوش مصنوعی فیزیکی، شامل رباتها، حسگرها، موتورها و باتریها، بهشدت به عناصر خاکی کمیاب وابسته است. بنابراین تسلط بر این مواد نه فقط به معنای کنترل منابع، بلکه به معنای مدیریت گلوگاهها و زنجیره تأمین استراتژیک در عصر برقیسازی و هوش مصنوعی محسوب میشود.
اگر نفت خام ستون فقرات اقتصاد قرن گذشته بود، عناصر خاکی کمیاب ستون فقرات اقتصاد هوشمند و فناوری محور قرن آینده خواهند بود. کشورها و شرکتهایی که بتوانند کنترل استخراج، فرآوری و تولید این مواد را در اختیار بگیرند، نقش تعیینکنندهای در قدرت صنعتی و اقتصادی جهان خواهند داشت. آینده دیگر فقط به کنترل سوخت وابسته نیست؛ بلکه کنترل گلوگاههای تکنولوژیک و زنجیره تأمین است که مسیر توسعه و رقابت جهانی را شکل میدهد.
